Plenumi na studentskom protestu ‘68. – kritika sistema s leve strane
Posle pada nadstrešnice na Železničkoj stanici u Novom Sadu 1. novembra 2024. i pogibije 16 ljudi, usledili su građanski protesti, a potom i studentske blokade i masovni studentski i građanski protesti širom Srbije. Pokret je prerastao u najdugotrajniji talas protesta u novijoj istoriji zemlje, a 15. marta 2025. na Slaviji je organizovan i do tada najmasovniji protest u istoriji Srbije. Studenti su, posle gotovo dve godine, odlučili da svoj zahtev za političkim promenama prenesu i na izbore. Za 25. oktobar 2026. godine zakazani su vanredni parlamentarni izbori, na kojima učestvuje i Studentska lista.
I upravo tu počinje zanimljiva paralela sa 1968. I tada su studenti blokirali fakultete, organizovali se kroz plenume i pokušavali da o društvenim i političkim pitanjima odlučuju neposredno, bez klasičnih partijskih vođa. Ali postoji nešto što današnjem posmatraču tog pokreta možda još više privlači pažnju: jugoslovenski studenti 1968. nisu svoju pobunu posmatrali kao nešto što se događa samo njima. Bili su deo sveta koji se istovremeno buni – od Pariza i Praga, preko Varšave i San Franciska, do Tokija. Pratili su i preuzimali ideje nove levice, antiratnog pokreta i tadašnje omladinske i kontrakulturne scene. Istovremeno su, sa izrazito levih pozicija, kritikovali sopstveni sistem zbog nejednakosti, birokratizacije, privilegija i nezaposlenosti. Tadašnji studenti se jesu organizovali kroz plenume i tražili promenu društva, ali su istovremeno gledali preko granica svog društva i prepoznavali sebe kao deo šireg svetskog pokreta.
Plenum kao način odlučivanja
Plenum nije bio samo način da se veliki broj studenata dogovara o sledećem koraku. Bio je i izraz ideje da se o sopstvenom pokretu odlučuje neposredno. Tokom okupacije Univerziteta u Beogradu studenti su održavali sastanke, raspravljali o zahtevima i birali akcione odbore. Univerzitet je čak dobio simbolično novo ime „Crveni univerzitet Karl Marks“.
Ali sadržaj tih rasprava pokazuje zbog čega se 1968. teško može opisati kao obična pobuna protiv vlasti. Studenti su zahtevali smanjenje socijalnih razlika, ukidanje privilegija, rešavanje nezaposlenosti, demokratizaciju političkih organizacija i medija, slobodu zbora i demonstracija i stvarno samoupravljanje. U svom političkom programu govorili su o potrebi da se društvo vrati sopstvenim proklamovanim socijalističkim principima.
Drugim rečima, njihova kritika sistema dolazila je s leve strane. Nisu tražili da Jugoslavija postane nešto drugo zato što je socijalistička, već zato što su smatrali da se stvarnost udaljila od ideala koje je sama država proklamovala. Savremena istoriografija upravo zato beogradski protest 1968. opisuje kao masovnu pobunu koja je otvoreno kritikovala rastuću nejednakost, birokratizaciju i nezaposlenost i tražila slobodu govora i ukidanje privilegija.
Pogled preko granice
Još je zanimljivije ono što se događalo izvan Jugoslavije.
Godina 1968. nije bila samo godina beogradskih demonstracija. Bila je godina u kojoj su studenti i mladi ljudi širom sveta zauzimali univerzitete, izlazili na ulice i dovodili u pitanje društvene autoritete. Najpoznatiji su događaji u Parizu, ali su studentski pokreti postojali i u Zapadnoj Nemačkoj, Italiji, Sjedinjenim Državama, Poljskoj, Čehoslovačkoj, Japanu i drugim zemljama. Jugoslovenski studenti nisu bili izolovani posmatrači tog talasa: pratili su događaje u inostranstvu, čitali tekstove stranih autora i povezivali svoje probleme sa onim što se događalo u drugim društvima.
Rat u Vijetnamu bio je jedna od velikih tema. Jugoslovenski studenti su demonstrirali protiv američkog rata i iskazivali solidarnost sa vijetnamskim pokretom. Kada je u Berlinu ranjen Rudi Dutschke, jedan od najpoznatijih predstavnika zapadnonemačke studentske levice, beogradski studenti demonstrirali su solidarnost sa nemačkim studentima. U studentskom listu Student objavljivani su tekstovi ljudi poput Dutschkea i filozofa Ernsta Bloha.
Istovremeno, događaji u Pragu i Varšavi nisu bili daleka vest. Jugoslovenski studenti pratili su ih i o njima raspravljali. Tako je njihov horizont bio istovremeno jugoslovenski, evropski i globalni.
To ne znači da su svi tadašnji studenti imali iste stavove, niti da je cela jugoslovenska omladina bila deo jedinstvenog internacionalističkog pokreta. Naprotiv, studentski pokreti u različitim delovima Jugoslavije imali su i međusobno različite političke naglaske. Ali za beogradski protest ostaje teško osporiva činjenica da je bio deo šireg svetskog studentskog talasa i da su njegovi učesnici aktivno pratili ono što se događalo izvan granica Jugoslavije.
Od „svetskog pokreta“ do „sami ćemo“
Tu se istorijska paralela sa današnjim studentskim pokretom počinje lomiti.
Organizaciona sličnost je očigledna. I tada i danas fakulteti postaju mesta političkog organizovanja, blokade postaju sredstvo pritiska, a plenum način neposrednog odlučivanja. I tada i danas studenti insistiraju na tome da o njihovom pokretu odlučuju sami, bez klasičnog partijskog rukovodstva.
Ali iza iste forme ne mora da stoji ista predstava o svetu.
Studenti 1968. gledali su šta se događa u Parizu, Pragu, Varšavi, Berlinu i San Francisku i u tome tražili iskustva, ideje i saveznike za sopstvenu borbu. Njihova pobuna nije bila zatvaranje u sopstveno društvo, nego, upravo suprotno, pokušaj da se ono promeni u skladu sa širim idejama o slobodi, jednakosti, demokratiji i društvenoj pravdi koje su tada kružile svetom.
Zato je možda najzanimljivije pitanje koje ostaje posle poređenja dva studentska pokreta manje pitanje kako su se organizovali, a mnogo više kako su gledali na svet.
Jer, kada se gotovo šest decenija kasnije ponovo pojave blokade, plenumi i studentska politika bez klasičnog vođe, ostaje pitanje: šta znači kada studentski pokret koji je organizaciono toliko sličan onome iz 1968. ima bitno drugačiji odnos prema svetu oko sebe?
Tekst: Predrag Aleksendrić
Foto: Foto: Stevan Kragujević / Muzej Jugoslavije / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0